อ.เฟื้อ หริพิทักษ์ (ภาพ : เฟื้อ หริพิทักษ์ : ชีวิตและงาน)

“…วัดอุโมงค์เชิงดอยสุเทพ เป็นสถานที่สำคัญแห่งหนึ่งที่ อ.เฟื้อ ได้ให้ความสำคัญ…”

ก่อนการเกิดขึ้นของโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์ในปัจจุบันนั้น  จิตรกรรมฝาผนังและศิลปกรรมภายในวัดอุโมงค์เชิงดอยสุเทพ ได้ผ่านการสำรวจได้เคยผ่านการค้นคว้าและสำรวจจากนักวิชาการและศิลปินในช่วงเวลากว่า40 ปี ที่ผ่านมาบ้างแล้วหลายครั้งหลายครา

อ.เฟื้อ   หริพิทักษ์ ศิลปินเอก  และผู้ที่บุกเบิกงานอนุรักษ์และคัดลอกจิตรกรรมฝาผนังคนแรกๆ ของประเทศไทย  เป็นหนึ่งในจำนวนนั้นที่ได้เดินทางมาสำรวจศิลปกรรม  และงานช่างในภาคเหนือตอนบนเมื่อราว 40 ปีที่ผ่านมาในฐานะที่เป็นพื้นที่ที่เป็นแหล่งศิลปกรรมอันมีคุณค่าที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ

จากหลักฐานบันทึกที่สามารถตรวจสอบได้พบว่า  อ.เฟื้อ ได้ออกสำรวจศิลปกรรมต่างๆทั่วทั้งภาคเหนือตอนบนอย่างกว้างขวางนับร้อยแห่ง  พร้อมบันทึกและ สเก็ตซ์ภาพ ที่มีคุณค่าทางวิชาการและศิลปะเป็นจำนวนมาก

ผลงานการสำรวจเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ไม่สามารถประเมินค่าได้ในปัจจุบัน  เพราะผลพวงจากการพัฒนาประเทศในช่วงเวลาที่ผ่านมากว่า 40 ปี จวบจนปัจจุบันได้ทำให้ร่องรอยทางศิลปะอันมีคุณค่าที่เคยปรากฏเป็นจำนวนมากนั้นหลายแห่งปัจจุบันเหลือแต่เพียงบันทึก และภาพลายเส้นที่ อ.เฟื้อ ได้สำรวจไว้เท่านั้น

การสำรวจครั้งสำคัญที่ อ.เฟื้อ   ได้มายังวัดอุโมงค์ เชิงดอยสุเทพนั้นคือการสำรวจ ระหว่างวันที่ 7 ม.ค. - 11 มีนาคม 2509 ได้ปรากฏชื่อวัดอุโมงค์เถรจันทร์เป็นวัดแห่งหนึ่งในจำนวน 7 วัด ที่ อ.เฟื้อได้สำรวจในเขต อ.เมืองเชียงใหม่ในครั้งนั้นด้วย  แต่อย่างไรก็ตามหลักฐานลายลักษณ์อักษรที่บันทึกการสำรวจศิลปกรรมของ อ.เฟื้อ ที่ตีพิมพ์เผยแพร่และสามารถตรวจสอบได้ในขณะนี้ (ตามรายการในเอกสารอ้างอิง)  ก็ไม่ปรากฏการอธิบายขยายความ และแสดงรายละเอียดอื่นใดเพิ่มเติมเลย  รวมทั้งไม่ปรากฏภาพสเก็ตซ์การสำรวจวัดอุโมงค์ในครั้งนั้นแก่สาธารณะด้วย  จนดูประหนึ่งว่าในการสำรวจศิลปกรรมดังกล่าวของ อ.เฟื้อนั้นไม่ได้ให้ความสำคัญกับวัดอุโมงค์เป็นพิเศษเลย

อย่างไรก็ตามจากการค้นคว้าข้อมูลเพิ่มเติมของเจ้าหน้าที่โครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์พบว่า วัดอุโมงค์เชิงดอยสุเทพ เป็นสถานที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งที่ อ.เฟื้อได้ให้ความสำคัญในฐานะที่ อ.เฟื้อ มีความสนใจต่องานจิตรกรรมฝาผนังเป็นพิเศษ  และวัดอุโมงค์แห่งนี้ก็เป็นแหล่งจิตรกรรมฝาผนังเก่าแก่ที่สุดของศิลปะล้านนาที่เหลืออยู่เพียงแห่งเดียวในปัจจุบันด้วย อ.เฟื้อจึงได้ให้ความสนใจต่อวัดอุโมงค์เป็นพิเศษ  โดยเฉพาะอย่างยิ่งจิตรกรรมฝาผนังในห้องกรุเจดีย์ประธานวัดอุโมงค์ ที่เขียนภาพอดีตพระพุทธเจ้า อันมีอายุราว พุทธศตวรรษที่ 19  ซึ่งสภาพเมื่อ ราว 40 ปีที่แล้วนั้นยังอยู่ในสภาพที่ค่อนข้างสมบูรณ์

พระครูสุคันธศีล  เจ้าอาวาสวัดอุโมงค์ในปัจจุบัน ได้อยู่ในเหตุการณ์เมื่อครั้ง อ.เฟื้อ สำรวจวัดอุโมงค์ เมื่อกว่า 40 ปีที่ผ่านมา ได้ยืนยันกับโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์ว่า

“…อ.เฟื้อ ได้เข้ามาสำรวจที่วัดอุโมงค์ และได้เข้าไปในห้องกรุภายในเจดีย์อยู่ในนั้นตั้งครึ่งค่อนวัน ไปคัดลอกงานจิตรกรรมฝาผนังข้างในห้องกรุ  และยังได้ติดต่อขอยืมอุปกรณ์ต่างๆจากทางวัดด้วย…”

กาลเวลาที่ผ่านมากว่า 40 ปี  ทำให้ปัจจุบันจิตรกรรมภายในห้องกรุเจดีย์ วัดอุโมงค์ดังกล่าวลบเลือนจนหมดสิ้น  ส่วนงานคัดลอกจิตรกรรมวัดอุโมงค์ที่ได้กล่าวถึงก็สูญหายไปอย่างไร้ร่องรอยในปัจจุบัน และเป็นผลงานของ อ.เฟื้อ ที่ยังไม่เคยปรากฏต่อสาธารณะเลย รวมทั้งบันทึกการสำรวจของ อ.เฟื้อในส่วนของวัดอุโมงค์ก็สูญหาย  สิ่งเหล่านี้คือปริศนาที่ยังไม่มีคำตอบในปัจจุบัน

หากผู้ใดที่มีข้อมูลเพิ่มเติมในเรื่องดังกล่าวสามารถติดต่อได้โดยตรงที่โครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์  เพื่อเติมความสมบูรณ์ให้แก่องค์ความรู้ของงานจิตรกรรมฝาผนังล้านนาที่ขาดหายไปให้สมบูรณ์ขึ้น

______________________________________________________

อ.เฟื้อ   หริพิทักษ์ (พ.ศ. 2453-2536) คือ ศิษย์รุ่นแรกของ ศาสตราจารย์ศิลป   พีระศรี (พ.ศ. 2335-2505) ผู้ก่อตั้งมหาวิทยาลัยศิลปากร  อ.เฟื้อ  เป็นศิลปินผู้มีความสามารถด้านจิตรกรรมสมัยใหม่ ทั้งยังเป็นผู้บุกเบิกงานด้านการอนุรักษ์และคัดลอกจิตรกรรมฝาผนังคนแรก ๆ ของประเทศไทย ภายหลังกลับจากการศึกษาที่มหาวิทยาลัยวิศวภารติศานตินิเกตันจากอินเดีย ซึ่ง อ.เฟื้อได้ไปศึกษาในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2

อ.เฟื้อ  ได้รับปริญญาดุษฎีบัณฑิตกิติมศักดิ์ สาขาจิตรกรรม มหาวิทยาลัยศิลปากร พ.ศ. 2523  รับรางวัลแมกไซไซ  สาขาบริการชุมชน เมื่อ พ.ศ. 2526 และศิลปินแห่งชาติสาขาทัศนศิลป์ พ.ศ. 2528

ความเกี่ยวข้องของโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์กับ อ.เฟื้อ  หริพิทักษ์ คือ ผู้รับผิดชอบโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์นั้นเป็นผู้ที่ได้เคยศึกษาจิตรกรรมไทยกับ อ.เฟื้อ  ที่วิทยาลัยช่างศิลป โดยเป็นศิษย์รุ่นสุดท้ายที่อายุน้อยที่สุดของ อ.เฟื้อ

จากการที่เคยได้ติดตาม อ.เฟื้อ  หริพิทักษ์ไปชมจิตรกรรมฝาผนัง อาจารย์มักจะสอนศิษย์ให้ดูผลงานเหล่านั้นอย่างเห็นคุณค่าว่า  แม้จะลบเลือนไปมากแล้วแต่หากพินิจพิจารณาอย่างมีปัญญาแล้วผลงานเหล่านั้นก็ยังคงเต็มเปี่ยมไปด้วยฝีมือช่างอันงดงาม

ความประทับใจที่ศิษย์ได้รับจากอาจารย์เช่นนี้เป็นแรงบันดาลใจอันสำคัญที่ทำให้เกิดโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์ขึ้นมาในปัจจุบัน

___________________________________________________________

เอกสารอ้างอิง
เฟื้อ   หริพิทักษ์ และอนันต์   วิริยะพินิจ. การศึกษาภาพจิตรกรรมฝาผนังของไทย, กรุงเทพฯ  : สถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2531.

พิภพ   บุษราคัมวดี, เฟื้อ  หริพิทักษ์: ชีวิตและงาน. กรุงเทพฯ : คณะมัณฑนศิลป์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2527.

___________________________________________________________

เตรียมพบกับเรื่องราวพิเศษในวาระครบรอบหนึ่งร้อยปี อ.เฟื้อ  หริพิทักษ์ เพิ่มเติมได้เร็วๆ นี้

คุณ บุญเสริม  สาตราภัย นักเขียนสารคดี     และช่างภาพ ผู้เก็บภาพอดีตของเมืองเชียงใหม่ คนสำคัญจะพาเรา  “ย้อนรอยอดีตวัดอุโมงค์” เมืองเชียงใหม่ ่ผ่านภาพถ่ายเก่า  ในบรรยากาศที่จะหาชมไม่ได้ในวันนี้แล้วว่า

คุณ บุญเสริม   สาตราภัย กับผลงานการถ่ายภาพอดีตของเมืองเชียงใหม่

เจดีย์วัดอุโมงค์ท่ามกลางป่ารกชัฏเมื่อ พ.ศ. 2492 ภาพนี้เป็นรูปวัดอุโมงค์อันหาดูได้ยากยิ่ง และยังมีความสำคัญในฐานะเป็นภาพที่ถ่ายด้วยฟิล์มอินฟราเรด (infrared) ภาพแรกของเมืองเชียงใหม่ด้วย (ถ่ายภาพ : บุญเสริม สาตราภัย)

ร่องรอยขุดหาสมบัติที่ฐานเจดีย์วัดอุโมงค์

ภาพถ่ายได้ช่วยสะท้อนวันเวลาอันเลือนรางในอดีต และเป็นหลักฐานแห่งการเปลี่ยนแปลง ทำให้ผู้คนได้ใคร่ครวญถึงเรื่องราวของวัดอุโมงค์