ภาพวาดแผนผังของวัดอุโมงค์

“…ภาพจำลองจากคอมพิวเตอร์ผ่าแสดงพื้นที่ภายในของอุโมงค์…”

 จิตรกรรมฝาผนังนี้ ตัวอุโมงค์ตั้งอยู่ทางทิศเหนือในบริเวณต่อเนื่องกับเจดีย์ในแนวแกนเดียวกัน อุโมงค์ตามสภาพที่ปรากฏแก่สายตาเราในปัจจุบันนั้น เป็นอุโมงค์ที่สร้างขึ้นด้วยเทคนิคก่ออิฐถือปูน, ฉาบปูนปิดทับโครงสร้างอิฐอีกชั้นหนึ่ง แต่ปัจจุบันชั้นปูนฉาบนี้ได้หลุดกะเทาะเกือบหมดสิ้นแล้ว จะเหลือก็เพียงส่วนของเพดานโค้งภายในอุโมงค์ที่ปรากฏจิตรกรรมฝาผนังเท่านั้น ส่วนบริเวณด้านนอกเกือบทั้งหมดนั้นไม่ปรากฏชั้นของปูนฉาบแล้ว เหลือเพียงอิฐก่อผนัง และอิฐก่อโครงสร้างอุโมงค์เท่านั้น

          เมื่อพิจารณาอุโมงค์ตามสภาพปัจจุบัน จึงเกิดปริศนาขึ้นว่า ที่ว่างระหว่างอุโมงค์ในแต่ละช่องนั้น มีอะไรอยู่ภายในที่ว่างแต่ละช่องของอุโมงค์หรือไม่ มีห้องลับหรือช่องทางใดๆซ่อนอยู่อีกหรือไม่ และยังมีอุโมงค์อื่นใดนอกเหนือจากที่ปรากฏปัจจุบันอีกหรือไม่ คำถามเหล่านี้นับว่าเป็นปริศนาที่ไม่มีใครทราบคำตอบแน่ชัดมาก่อน 

าพจำลองจากคอมพิวเตอร์ผ่าแสดงพื้นที่ภายในของอุโมงค์ให้เห็นโครงสร้างภายใน ที่มีโครงสร้าง ก่ออิฐถือปูน และดินลูกรัง (ข้อมูล : ฝ่ายวิชาการฯ / computer graphic : ฝ่ายศิลปกรรมโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์)

         ความลับดังกล่าวได้คลี่คลายลงเมื่อ พ.ศ.2546 นี้เอง ในระหว่างราวปลายเดือนเมษายน-กันยายน ได้มีการบูรณะปฏิสังขรณ์อุโมงค์ครั้งใหญ่ที่ดำเนินงานโดยการรับเหมาผ่านเอกชน ภายใต้กำกับของกรมศิลปากร การบูรณะครั้งนี้เป็นการซ่อมแซมโครงสร้างของอุโมงค์ให้แข็งแรงขึ้น ได้มีการขุดเปิดหน้าดินที่อยู่เหนืออุโมงค์ทั้งหมดจนลึกถึงระดับเดียวกับพื้นอุโมงค์ การเปิดพื้นที่ทั้งหมดนี้เองทำให้ความลับดังกล่าวได้เปิดเผยขึ้น
          โครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์ได้เข้าร่วมสังเกตการณ์ในครั้งนี้อย่างใกล้ชิด จึงทำให้ทราบคำตอบของคำถามนั้นอย่างชัดเจน ทั้งยังทราบด้วยว่าคนโบราณเขาสร้างอุโมงค์กันอย่างไร
          โครงสร้างอุโมงค์แต่ละอุโมงค์ก่อด้วยอิฐถือปูน แยกกันไปแต่ละอุโมงค์ โดยเริ่มก่ออิฐเรียงสลับกันจากผนังอุโมงค์ขึ้นมาทั้งสองด้านจนได้ความสูงระดับที่เป็นเพดานโค้งก็จะก่ออิฐให้โค้งเข้าหากัน โดยใช้ด้านสันของอิฐที่มีทรงสี่เหลี่ยมคางหมูหันด้านสันเข้าหากัน ก่อเป็นรูปซุ้มโค้งแบบครึ่งวงกลม (arch) โดยจะก่ออิฐผนังหนามากเพื่อรับโครงสร้างของอุโมงค์ และเหนือสุดก็จะก่ออิฐเหลื่อมเรียงสลับกันปิดอยู่ด้านบนอีกชั้นหนึ่ง และพบว่าพื้นที่ระหว่างอุโมงค์แต่ละช่องนั้นล้วนเป็นดินลูกรังสีน้ำตาลอมส้มจนถึงระดับพื้นดินทั้งสิ้น และเมื่อพิจารณาเนื้อดินลูกรังระหว่างอุโมงค์โดยละเอียดก็ไม่ปรากฏเศษอิฐ ปูน หรือเศษเครื่องเคลือบดินเผาแต่อย่างใด และชั้นดินลูกรังดังกล่าวยังปิดมิดคลุมเพดานอุโมงค์ทุกอุโมงค์ด้วย โดยชั้นบนสุดจะมีอิฐปูทับอีกหลายชั้น
          กล่าวให้เห็นภาพได้ง่ายก็คือ โครงสร้างอุโมงค์ภายในชั้นอิฐก่ออุโมงค์ที่เราเห็นภายนอกนั้น ลึกเข้าไปชั้นใน ล้วนเป็นดินลูกรังที่ถูกก่อปิดด้วยอิฐภายนอกทั้งสิ้น และไม่มีช่องทางหรือห้องลับใดๆซ่อนอยู่ในระหว่างอุโมงค์แต่อย่างได

          ข้อเท็จจริงและหลักฐานที่ปรากฏทำให้ทราบถึงวิธีการก่อสร้างอุโมงค์ของช่างล้านนาโบราณที่วัดอุโมงค์ได้ว่าในลำดับแรกคงได้มีการก่ออิฐเป็นสัณฐานของอุโมงค์ตามที่กล่าวมา และเมื่อการก่ออุโมงค์แล้วเสร็จ ก็ได้มีการนำดินมาถมที่ว่างระหว่างอุโมงค์แต่ละช่อง และเพดานด้านบนจนเต็ม และปูทับชั้นดินลูกรังนั้นด้วยการก่ออิฐถือปูนในด้านบนและผิวด้านนอกระหว่างอุโมงค์หุ้มอีกชั้นหนึ่ง หรืออาจจะเป็นการขุดเนินดินธรรมชาติให้เป็นร่องหรือแนวของอุโมงค์และก่ออิฐเป็นอุโมงค์ตามสัณฐานที่ปรากฏและปิดทับผิวเนินดินด้วยการปูอิฐในด้านบนสุด แต่ไม่ว่าจะก่อสร้างด้วยวิธีใดก็ตามจากหลักฐานที่ปรากฏ ก็บ่งชี้ได้ว่าเป็นอุโมงค์ที่ไม่ได้เกิดจากธรรมชาติ แต่เกิดจากการก่อสร้างของมนุษย์ขึ้นมาอย่างจงใจ

แผนผังอุโมงค์ในศิลปะพม่าสมัยพุกาม มีลักษณะคล้ายคลึงกับอุโมงค์ที่วัดอุโมงค์ (ภาพ : Inventory of monuments at Pagan Vol. 2 p.225, pl 534 a) ในภาพเป็นแผนผังอุโมงค์ของภาพล่าง ภาพอุโมงค์ในศิลปะพม่าสมัยเมืองพุกาม มีโครงสร้างคล้ายคลึงกับอุโมงค์ที่วัดอุโมงค์เชียงใหม่ (ภาพ : Inventory of monuments at Pagan Vol. 2 p.225, pl 534 d)

  ในด้านเทคนิคการก่อสร้างนั้นก็ทำให้เกิดคำถามใหม่ๆ ที่ก้าวหน้าอันเป็นประเด็นที่สืบค้นต่อไปได้อีกว่า ในเมื่อหลักฐานทางรูปแบบศิลปกรรม มีความชัดเจนว่าอุโมงค์ที่วัดอุโมงค์นี้เป็นอิทธิพลทางรูปแบบศิลปะที่ช่างล้านนาได้รับมาจากอุโมงค์ในศิลปะพม่าสมัยพุกาม ดังนั้น
         1.   อุโมงค์ในศิลปะพม่าสมัยพุกามมีเทคนิคการก่อสร้างที่คล้ายคลึงกับอุโมงค์ที่วัดอุโมงค์หรือไม่ เพียงใด
         2.   เทคนิคดังกล่าวที่วัดอุโมงค์นี้ โดยเฉพาะในประเด็นการใช้โครงสร้างก่ออิฐถือปูนร่วมกับการใช้ดินเป็นโครงสร้างของการก่อสร้างในลักษณะคล้ายคลึงกันเช่นนี้ได้ปรากฏหลักฐานในที่แห่งอื่นประเทศไทยอีกหรือไม่
     เชื่อว่าน่าจะมีหลักฐานให้สืบค้นและตรวจสอบร่วมกันได้ในโอกาสต่อไป

______________________________________________________________________________

เรีบยเรียง: ฝ่ายวิชาการโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์

“…ต้นไผ่อันร่มรื่นในวัดอุโมงค์…”

บริเวณวัดอุโมงค์ปรากฏต้นไผ่จำนวนมากมายให้ความสวยงาม และร่มรื่นภายในบริเวณวัด ต้นไผ่ที่ปรากฏในวัดอุโมงค์ มีความหมายพิเศษกว่าไผ่ทั่วไป

ต้นใผ่ในบริเวณวัดอุโมงค์

ในหนังสือปัญหาเถรจันทร์ กล่าวว่านามเดิมของวัดอุโมงค์ มีนามว่า วัดเวฬุกัฏฐาราม โดยคำว่า เวฬุ นั้นเป็นภาษาบาลี มีความหมายว่า ไผ่ ด้วยเหตุว่าในบริเวณที่ตั้งของวัดแต่ดั่งเดิม เป็นป่าที่มีต้นไผ่ขึ้นอยู่เป็นจำนวนมาก จนกระทั่งมีการนำมาตั้งเป็นนามของวัดดังกล่าวมา