ภาพวาดแผนผังของวัดอุโมงค์

“…ภาพจำลองจากคอมพิวเตอร์ผ่าแสดงพื้นที่ภายในของอุโมงค์…”

 จิตรกรรมฝาผนังนี้ ตัวอุโมงค์ตั้งอยู่ทางทิศเหนือในบริเวณต่อเนื่องกับเจดีย์ในแนวแกนเดียวกัน อุโมงค์ตามสภาพที่ปรากฏแก่สายตาเราในปัจจุบันนั้น เป็นอุโมงค์ที่สร้างขึ้นด้วยเทคนิคก่ออิฐถือปูน, ฉาบปูนปิดทับโครงสร้างอิฐอีกชั้นหนึ่ง แต่ปัจจุบันชั้นปูนฉาบนี้ได้หลุดกะเทาะเกือบหมดสิ้นแล้ว จะเหลือก็เพียงส่วนของเพดานโค้งภายในอุโมงค์ที่ปรากฏจิตรกรรมฝาผนังเท่านั้น ส่วนบริเวณด้านนอกเกือบทั้งหมดนั้นไม่ปรากฏชั้นของปูนฉาบแล้ว เหลือเพียงอิฐก่อผนัง และอิฐก่อโครงสร้างอุโมงค์เท่านั้น

          เมื่อพิจารณาอุโมงค์ตามสภาพปัจจุบัน จึงเกิดปริศนาขึ้นว่า ที่ว่างระหว่างอุโมงค์ในแต่ละช่องนั้น มีอะไรอยู่ภายในที่ว่างแต่ละช่องของอุโมงค์หรือไม่ มีห้องลับหรือช่องทางใดๆซ่อนอยู่อีกหรือไม่ และยังมีอุโมงค์อื่นใดนอกเหนือจากที่ปรากฏปัจจุบันอีกหรือไม่ คำถามเหล่านี้นับว่าเป็นปริศนาที่ไม่มีใครทราบคำตอบแน่ชัดมาก่อน 

าพจำลองจากคอมพิวเตอร์ผ่าแสดงพื้นที่ภายในของอุโมงค์ให้เห็นโครงสร้างภายใน ที่มีโครงสร้าง ก่ออิฐถือปูน และดินลูกรัง (ข้อมูล : ฝ่ายวิชาการฯ / computer graphic : ฝ่ายศิลปกรรมโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์)

         ความลับดังกล่าวได้คลี่คลายลงเมื่อ พ.ศ.2546 นี้เอง ในระหว่างราวปลายเดือนเมษายน-กันยายน ได้มีการบูรณะปฏิสังขรณ์อุโมงค์ครั้งใหญ่ที่ดำเนินงานโดยการรับเหมาผ่านเอกชน ภายใต้กำกับของกรมศิลปากร การบูรณะครั้งนี้เป็นการซ่อมแซมโครงสร้างของอุโมงค์ให้แข็งแรงขึ้น ได้มีการขุดเปิดหน้าดินที่อยู่เหนืออุโมงค์ทั้งหมดจนลึกถึงระดับเดียวกับพื้นอุโมงค์ การเปิดพื้นที่ทั้งหมดนี้เองทำให้ความลับดังกล่าวได้เปิดเผยขึ้น
          โครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์ได้เข้าร่วมสังเกตการณ์ในครั้งนี้อย่างใกล้ชิด จึงทำให้ทราบคำตอบของคำถามนั้นอย่างชัดเจน ทั้งยังทราบด้วยว่าคนโบราณเขาสร้างอุโมงค์กันอย่างไร
          โครงสร้างอุโมงค์แต่ละอุโมงค์ก่อด้วยอิฐถือปูน แยกกันไปแต่ละอุโมงค์ โดยเริ่มก่ออิฐเรียงสลับกันจากผนังอุโมงค์ขึ้นมาทั้งสองด้านจนได้ความสูงระดับที่เป็นเพดานโค้งก็จะก่ออิฐให้โค้งเข้าหากัน โดยใช้ด้านสันของอิฐที่มีทรงสี่เหลี่ยมคางหมูหันด้านสันเข้าหากัน ก่อเป็นรูปซุ้มโค้งแบบครึ่งวงกลม (arch) โดยจะก่ออิฐผนังหนามากเพื่อรับโครงสร้างของอุโมงค์ และเหนือสุดก็จะก่ออิฐเหลื่อมเรียงสลับกันปิดอยู่ด้านบนอีกชั้นหนึ่ง และพบว่าพื้นที่ระหว่างอุโมงค์แต่ละช่องนั้นล้วนเป็นดินลูกรังสีน้ำตาลอมส้มจนถึงระดับพื้นดินทั้งสิ้น และเมื่อพิจารณาเนื้อดินลูกรังระหว่างอุโมงค์โดยละเอียดก็ไม่ปรากฏเศษอิฐ ปูน หรือเศษเครื่องเคลือบดินเผาแต่อย่างใด และชั้นดินลูกรังดังกล่าวยังปิดมิดคลุมเพดานอุโมงค์ทุกอุโมงค์ด้วย โดยชั้นบนสุดจะมีอิฐปูทับอีกหลายชั้น
          กล่าวให้เห็นภาพได้ง่ายก็คือ โครงสร้างอุโมงค์ภายในชั้นอิฐก่ออุโมงค์ที่เราเห็นภายนอกนั้น ลึกเข้าไปชั้นใน ล้วนเป็นดินลูกรังที่ถูกก่อปิดด้วยอิฐภายนอกทั้งสิ้น และไม่มีช่องทางหรือห้องลับใดๆซ่อนอยู่ในระหว่างอุโมงค์แต่อย่างได

          ข้อเท็จจริงและหลักฐานที่ปรากฏทำให้ทราบถึงวิธีการก่อสร้างอุโมงค์ของช่างล้านนาโบราณที่วัดอุโมงค์ได้ว่าในลำดับแรกคงได้มีการก่ออิฐเป็นสัณฐานของอุโมงค์ตามที่กล่าวมา และเมื่อการก่ออุโมงค์แล้วเสร็จ ก็ได้มีการนำดินมาถมที่ว่างระหว่างอุโมงค์แต่ละช่อง และเพดานด้านบนจนเต็ม และปูทับชั้นดินลูกรังนั้นด้วยการก่ออิฐถือปูนในด้านบนและผิวด้านนอกระหว่างอุโมงค์หุ้มอีกชั้นหนึ่ง หรืออาจจะเป็นการขุดเนินดินธรรมชาติให้เป็นร่องหรือแนวของอุโมงค์และก่ออิฐเป็นอุโมงค์ตามสัณฐานที่ปรากฏและปิดทับผิวเนินดินด้วยการปูอิฐในด้านบนสุด แต่ไม่ว่าจะก่อสร้างด้วยวิธีใดก็ตามจากหลักฐานที่ปรากฏ ก็บ่งชี้ได้ว่าเป็นอุโมงค์ที่ไม่ได้เกิดจากธรรมชาติ แต่เกิดจากการก่อสร้างของมนุษย์ขึ้นมาอย่างจงใจ

แผนผังอุโมงค์ในศิลปะพม่าสมัยพุกาม มีลักษณะคล้ายคลึงกับอุโมงค์ที่วัดอุโมงค์ (ภาพ : Inventory of monuments at Pagan Vol. 2 p.225, pl 534 a) ในภาพเป็นแผนผังอุโมงค์ของภาพล่าง ภาพอุโมงค์ในศิลปะพม่าสมัยเมืองพุกาม มีโครงสร้างคล้ายคลึงกับอุโมงค์ที่วัดอุโมงค์เชียงใหม่ (ภาพ : Inventory of monuments at Pagan Vol. 2 p.225, pl 534 d)

  ในด้านเทคนิคการก่อสร้างนั้นก็ทำให้เกิดคำถามใหม่ๆ ที่ก้าวหน้าอันเป็นประเด็นที่สืบค้นต่อไปได้อีกว่า ในเมื่อหลักฐานทางรูปแบบศิลปกรรม มีความชัดเจนว่าอุโมงค์ที่วัดอุโมงค์นี้เป็นอิทธิพลทางรูปแบบศิลปะที่ช่างล้านนาได้รับมาจากอุโมงค์ในศิลปะพม่าสมัยพุกาม ดังนั้น
         1.   อุโมงค์ในศิลปะพม่าสมัยพุกามมีเทคนิคการก่อสร้างที่คล้ายคลึงกับอุโมงค์ที่วัดอุโมงค์หรือไม่ เพียงใด
         2.   เทคนิคดังกล่าวที่วัดอุโมงค์นี้ โดยเฉพาะในประเด็นการใช้โครงสร้างก่ออิฐถือปูนร่วมกับการใช้ดินเป็นโครงสร้างของการก่อสร้างในลักษณะคล้ายคลึงกันเช่นนี้ได้ปรากฏหลักฐานในที่แห่งอื่นประเทศไทยอีกหรือไม่
     เชื่อว่าน่าจะมีหลักฐานให้สืบค้นและตรวจสอบร่วมกันได้ในโอกาสต่อไป

______________________________________________________________________________

เรีบยเรียง: ฝ่ายวิชาการโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์

ภาพจำลองการใช้สีเขียวตัดกับแดงในจิตรกรรมภายในอุโมงค์ที่ 2

“…รูปแบบดังกล่าวที่ได้ปรากฏ ในงานจิตรกรรมโบราณเช่นที่วัดอุโมงค์นี้จึงเป็นรูปแบบที่นำสมัยมาก…”

ภาพที่ 1: วัดอุโมงค์ แลเห็นเจดีย์ในด้านบนและอุโมงค์ในด้านหน้าจากมุมองด้านทิศตะวันออก โดยทางเข้าอุโมงค์ทั้ง 2 ที่ปรากฏในภาพก็คืออุโมงค์ที่ 4 และ 5 ตามแผนผังในภาพที่ 2

“…จิตรกรรมฝาผนังเก่าแก่ที่สุดในศิลปะล้านนาคือจิตรกรรมที่วัดอุโมงค์…”

เจดีย์วัดอุโมงค์ พ.ศ.2492 (ภาพ: บุญเสริม สาตราภัย) และปัจจุบัน

“…เจดีย์ทรงระฆังยุคต้นของศิลปะล้านนา…”
 

เจดีย์วัดอุโมงค์ เชิงดอยสุเทพ เชียงใหม่  เป็นเจดีย์ที่ตั้งอยู่บนเนินเขาเชิงดอยสุเทพ  เชียงใหม่ โดยอยู่ในบริเวณที่ต่อเนื่องกับอุโมงค์ทาง ด้านทิศเหนือ เจดีย์วัดอุโมงค์ นับว่าเป็นเจดีย์องค์สำคัญองค์หนึ่งที่มีการกล่าวถึงในการศึกษารูปแบบเจดีย์ ในศิลปะล้านนาอยู่เสมอ  มีทั้งข้อคิดเห็นที่สอดคล้องและแตกต่างไป โดยมีประเด็น และผลการศึกษาที่สำคัญ ที่อาจเรียกได้ว่าเป็น ทฤษฎีเกี่ยวกับเจดีย์วัดอุโมงค์ที่มีอิทธิลพลมากในปัจจุบัน  กล่าวตามลำดับคือ

 เจดีย์ทรงระฆัง  หรือเจดีย์ทรงกลม คือเจดีย์รูปแบบหนึ่งที่มีลักษณะเด่นคือ มีองค์ระฆังในสัณฐานทรงกลมขนาดใหญ่ตั้งอยู่บนฐานในรูปแบบต่างๆ โดยทั่วไปรูปทรงเจดีย์อาจแบ่งส่วนหลักออกได้ 3 ส่วนคือ ส่วนล่าง ส่วนกลาง และส่วนบน โดยองค์ระฆังมักจะอยู่ในส่วนกลางเสมอ

 กล่าวอย่างกว้างได้ว่าเจดีย์วัดอุโมงค์ เป็นเจดีย์ทรงระฆังระยะแรกของศิลปะล้านนาที่สร้างขึ้นในพุทธศตวรรษที่ 19  ปรับปรุงจากเจดีย์ทรงระฆังแบบหนึ่งในศิลปะพุกาม  ครั้นล่วงมาถึงช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ 20 ต่อเนื่องกับต้นพุทธศตวรรษถัดมา เจดีย์ทรงนี้คลี่คลายไปโดยมีรูปทรงที่สูงโปร่ง และในช่วงเวลาของพุทธศตวรรษที่ 21 รูปแบบของเจดีย์ทรงระฆังจึงมีการคลี่คลายปรับเปลี่ยนค่อยข้างรวดเร็ว  ทั้งนี้เนื่องจากการเกี่ยวข้องกับรูปแบบของเจดีย์ในศิลปะสุโขทัย  และสามารถกล่าวในรายละเอียดในฐานะที่เจดีย์องค์นี้เป็นเจดีย์องค์สำคัญยุคต้นๆของพัฒนาการเจดีย์ทรงระฆังในศิลปะล้านนานั้น ตามตำนานปัญหาเถรจันทร์  กล่าวว่าวัดนี้สร้างขึ้นในรัชกาลของพระเจ้ามังราย ครั้งนั้นวัดนี้อาจมีชื่อว่าวัดไผ่สิบเอ็ดกอ งานก่อสร้างเริ่มขึ้นในรัชกาลของพระเจ้ามังรายคงสร้างเป็นเจดีย์ทรงระฆัง ต่อมาได้รับการบูรณะในรัชกาลของพระเมืองแก้ว คงในคราวนั้นหรือหลังจากนั้นได้มีการปั้นปูนประดับลวดลายที่ส่วนฐานใต้ทรงระฆังมีการปรับเปลี่ยนที่ทรงกรวยอันเป็นส่วนบนของเจดีย์ โดยประดับรูปกลีบบัวทรงยาวประกอบกันเป็นบัวคว่ำและบัวหงาย(ปัทมบาท) ตามแบบอย่างของเจดีย์มอญพม่า องค์เจดีย์ในปัจจุบัน ยังเหลือแบบแผนที่น่าจะเป็นเค้าเดิม คือระเบียบของฐานในผังกลม 3 ฐานซ้อนลดหลั่น เป็นชุดฐานรองรับทรงระฆังใหญ่ ต่อขึ้นไปคือบัลลังก์สี่เหลี่ยม ส่วนยอดที่ทรงกรวยประกอบด้วยส่วนสำคัญที่ทางภาคกลางเรียกว่า ปล้องไฉน และปลี ที่ท้องไม้ของบานกลมแต่ละฐานประดับด้วยแถวช่องสี่เหลี่ยมไว้โดยรอบงานประดับเช่นนี้รวมทั้งขนาดที่ใหญ่ของทรงระฆัง เกี่ยวข้องกับแบบแผนของเจดีย์แบบหนึ่งของพุกาม สร้างเมื่อราวกลางพุทธศตวรรษที่18 เช่นเจดีย์ในบริเวณวัดถิทสวดี (Thitsavadi Temple)  ในหมู่บ้านปวาสอ(Pwasaw)ทางตะวันออกเฉียงใต้ของเมืองพุกาม (สันติ    เล็กสุขุม ,2538 :101-103)

ต้นกำเนิดองค์ประกอบของเจดีย์ที่เรียกว่าทรงระฆังนั้น คงเกิดจากโครงสร้างรูปโดมครึ่งวงกลมของสถูปในประเทศอินเดียที่มีชื่อเรียกว่า อัณฑะ หรือ ครรภะ ซึ่งมีผู้ให้ความหมายว่าเป็นสัญยลักษณ์ของศูนย์กลางจักรวาลและภาชนะบรรจุด้วยจักรวาล ลักษณะของอัณฑะเมื่อมีการแพร่กระจายไปในดินแดนต่างๆ ทำให้มีวิวัฒนาการที่ต่างกันไป รูปแบบที่พบในประเทศไทยมีทรงระฆังเป็นรูปแบบที่แพร่หลายมากที่สุด  ลักษณะโดยรวมของเจดีย์ทรงระฆังได้แก่ส่วนฐานรับมาลัยเถา องค์ระฆัง บัลลังก์ ก้านฉัตร ปล้องไฉน และปลี ซึ่งในรายละเอียดนั้นจะแตกต่างกันไปตามแหล่งศิลปะต่างๆ (จิรศักดิ์     เดชวงศ์ญา, 2541 : 13-16)
 
เจดีย์ทรงระฆังของเมืองเชียงใหม่พบว่าได้รับอิทธิพลจากหลายแห่งเข้ามาผสมผสานกัน และมีพัฒนาการที่ทำให้แตกต่างไปจากต้นแบบจนกลายเป็นลักษณะเฉพาะของตนเองอาจจำแนกได้ 3 กลุ่ม กลุ่มแรกเป็นเจดีย์ที่รับอิทธิพลจากเจดีย์แบบศิลปะพม่าและพัฒนาจนกลายเป็นเจดีย์พื้นเมือง กลุ่มที่เป็นเจดีย์ที่รับอิทธิพลจากศิลปะสุโขทัยพัฒนาปะปนกับแบบเจดีย์พื้นเมือง และกลุ่มที่สามเป็นกลุ่มเจดีย์ที่ลอกเลียนแบบมาจากศิลปะพม่ารุ่นหลังราวปลายพุทธศตวรรษที่ 23 เป็นต้นมา เจดีย์กลุ่มต่างๆ มีแนวพัฒนาการที่แตกต่างกันในรายละเอียดแต่ก็มีการปะปนรูปแบบซึ่งกันและกันอยู่เสมอ โดยเจดีย์ทรงระฆังในยุคต้นที่พบในศิลปะล้านนามีลักษณะของการพัฒนาการดังนี้

เจดีย์ทรงระฆังในเมืองเชียงใหม่กลุ่มนี้ยังไม่พบหลักฐานที่เก่าจนถึงสมัยการสร้างเมือง เมื่อพ.ศ. 1839 คงปรากฏเค้าโครงของเจดีย์ทรงระฆังราวปลายพุทธศตวรรษที่ 19 เท่านั้น เจดีย์ทรงระฆังเมืองเชียงใหม่ที่ยังหลงเหลือเค้าโครงเดิมในระยะนี้น่าจะได้แก่เจดีย์วัดอุโมงค์เถรจันทร์เชิงดอยสุเทพเกี่ยวกับเจดีย์องค์นี้ยังมีข้อคิดที่ขัดแย้งกันในระยะเวลาการสร้างและรูปแบบของอิทธิพลทางศิลปะ ซึ่งบางท่านให้ความเห็นว่าแต่เดิมคงเป็นเจดีย์แบบเรือนธาตุสี่เหลี่ยมที่สร้างขึ้นในรัชกาลสมัยพญามังราย ส่วนเจดีย์ทรงระฆังองค์ปัจจุบันน่าจะสร้างขึ้นในภายหลัง เป็นเจดีย์แบบล้านนาที่ได้รับอิทธิพลจากศิลปะลังกาโดยมีรูปแบบหลังจากเจดีย์วัดสวนดอกและสร้างขึ้นในรัชกาลพระเมืองแก้ว ส่วนยอดเจดีย์คล้ายศิลปะพม่าเพราะถูกซ่อมแซมขึ้นภายหลัง ความคิดเห็นที่ว่าเป็นอิทธิลพศิลปะลังกาตรงกันกับนักวิชาการท้องถิ่นซึ่งนำไปเปรียบเทียบกับพระเจดีย์มหาธาตุนครศรีธรรมราชและเข้าใจว่าเจดีย์วัดอุโมงค์นี้คงมีการดัดแปลงรูปแบบไปบ้างแล้ว ส่วนความเห็นที่แตกต่างออกไปเข้าใจว่า ลักษณะของฐานบัวในผังกลมสามฐานซ้อนลดหลั่นกัน ที่ท้องไม้ของฐานบัวเจาะช่องสี่เหลี่ยม รวมทั้งขนาดที่ใหญ่ของทรงระฆังมีความคล้ายคลึงกับเจดีย์แบบหนึ่งในศิลปะพม่าแบบพุกามราวพุทธศตวรรษที่ 18 ดังนั้นควรเป็นรูปแบบเจดีย์ราวพุทธศตวรรษที่19 

เจดีย์สะปะดะ (Sapada) ที่เมืองพุกามเ จดีย์ทรงระฆังในศิลปะพม่า ที่ได้รับอิทธิพลจากลังกา[(ภาพ : Inventory of monument at Pagan vol.2, p 292., pl.187b)

ลักษณะองค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมของเจดีย์วัดอุโมงค์แยกได้ดังนี้
 
ส่วนฐาน ประกอบด้วยฐานเขียงกลมซ้อนลดหลั่นกันสองชั้น โดยรอบมีลานประทักษิณและกำแพงแก้วเตี้ยๆ  ส่วนกลาง เป็นฐานบัวในผังกลมสามฐานซ้อนลดหลั่นกันรับแนววงแหวนกลมสองชั้นและองค์ระฆังขนาดใหญ่ ที่ท้องไม้ของฐานบัวแต่ละบานประดับด้วยลูกแก้วกลมสองเส้น ระหว่างลูกแก้วกลมเจาะช่องสี่เหลี่ยมตลอดแนว  ส่วนยอดเหนือองค์ระฆังเป็นบังลังก์สี่เหลี่ยมรูปฐานปัทมมีลูกแก้วกลมประดิษฐสองเส้น ที่มุมทั้งสี่ของบัลลังก์ประดับปูนปั้นรูปหน้ากาล ถัดขึ้นไปเป็นก้านฉัตรมีรูปเทวดาประนมหัตถ์ประทับยืนโดยรอบ ต่อยอดด้วยปล้องไฉน ปัทมบาท และปลี
ยอด

ระเบียบของฐานบัวในผังกลมที่เจาะชองสี่เหลี่ยมบริเวณที่ท้องไม้ซ้อนลดหลั่นกันรับองค์ระฆังไม่สามารถปฏิเสธได้ถึงอิทธิพลของศิลปะพม่าแบบพุกาม ฐานเจาะช่องสี่เหลี่ยมที่ท้องไม้มีต้นกำเนิดจากฐานสถาปัตยกรรมในศิลปะอินเดียและแพร่กระจายไปในที่ต่างๆกัน แต่สำหรับฐานในศิลปะพม่าแบบพุกามแล้ว ไม่ว่าจะเป็นฐานเจดีย์องค์ใหญ่หรือเล็กมักจะเจาะช่องสี่เหลี่ยมบริเวณท้องไม้ทั้งสิ้นแม้แต่ฐานชุกชีก็ยังนิยมเจะช่องเช่นกัน เจดีย์ทรงระฆังวัดอุโมงค์นี้คงรับอิทธิพลทางรูปแบบจากเจดีย์ทรงกลมแบบลังกาที่ผ่านทางศิลปะพุกาม ดังที่อ้างถึงเจดีย์สะปะดะ (Sapada) ซึ่งพระภิกษุฉปัฎสร้างขึ้นราวต้นพุทธศตวรรษที่ 18 การรับอิทธิลพทางรูปแบบคงไม่ได้ลอกเลียนโดยตรงจากเจดีย์สะปะดะ แต่น่าจะสร้างขึ้นร่วมสมัยกับกลุ่มเจดีย์รุ่นหลังกว่าที่มีวิวัฒนาการโดยเพิ่มจำนวนของฐานบัวในผังกลมซ้อนลดหลั่นกันเป็นสามฐานเช่นเจดีย์กัตตะปะถู่ป่าจี ที่สร้างขึ้นราวกลางพุทธศตวรรษที่ 19

เจดีย์วัดอุโมงค์นี้ถูกลักลอบขุดหาสมบัติทำให้พบว่าในองค์เจดีย์มีกรุอยู่ ลักษณะของกรุเป็นห้องสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่ผนังกรุมีภาพจิตรกรรมฝาผนังรูปพระพุทธรูปประทับนั่งขัดสมาธิราบปางมารวิชัย ครองจีวรห่มเฉียง ชายสังฆาฏิยาวปลายตัดตรง

ซ้าย : ภาพขยายฐานเจดีย์สะปะดะ เมืองพุกาม ประเทศพม่า, ขวา : ภาพขยายฐานเจดีย์วัดอุโมงค์ เมืองเชียงใหม่ มีสัณฐานและรายละเอียด คล้ายคลึงกับเจดีย์ในศิลปะพม่า สมัยพุกาม อันได้แก่ ฐานทรงกลมซ้อนชั้น และการเจาะท้องไม้ เป็นช่องสี่เหลี่ยมขนาดเล็ก

เจดีย์วัดอุโมงค์นี้ถูกลักลอบขุดหาสมบัติทำให้พบว่าในองค์เจดีย์มีกรุอยู่ ลักษณะของกรุเป็นห้องสี่เหลี่ยมจัตุรัสที่ผนังกรุมีภาพจิตรกรรมฝาผนังรูปพระพุทธรูปประทับนั่งขัดสมาธิราบปางมารวิชัย ครองจีวรห่มเฉียง ชายสังฆาฏิยาวปลายตัดตรง พระหัตถ์ขวาวางเหนือพระชานุพระพักตร์ทรงเหลี่ยมมน ขมวดพระเกศาใหญ่ รัศมีรูปดอกบัวตูมมีประภามณฑลปลายโค้งรูปกระหนก ลักษณะพระพักตร์และพระวรกายที่ยังไม่อวบอ้วนมากนักอาจเทียบได้กับพระพุทธรูปปูนปั้นที่ประดับฝาผนังเรือนธาตุด้านทิศเหนือของเจดีย์วัดป่าสัก เชียงแสน ตลอดจนพรพุทธรูปดุนลายทองบนองค์ระฆังเจดีย์วัดพระธาตุหริภุญชัยลำพูน และพระพุทธรูปสำริดในพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติหริภุญชัยซึ่งสร้างขึ้นราวปลายพุทธศตวรรษที่ 19 สำหรับชายสังฆาฏิที่ยาวถึงปลายพระอุทรนั้นได้มีการอธิบายถึงการรับอิทธิพลจากศิลปะสุโขทัย ซึ่งอาจเป็นไปได้เพราะความสัมพันธ์ระหว่างล้านนากับสุโขทัยนั้นเริ่มมีมาแล้วตั้งแต่ครั้งเริ่มสร้างเชียงใหม่เมื่อ พ.ศ.1839 และยังคงมีความสัมพันธ์กันเรื่อยมาดังที่พบข้อความกล่าวถึงเมืองเชียงแสนในศิลาจารึกหลักที่2 ซึ่งน่าจะจารึกขึ้นระหว่างปี พ.ศ.1884-1910 ในระยะนั้นสุโขทัยคงยอมรับเชียงแสนในฐานะเมืองหลวงของล้านนาเพราะพระเจ้าคำฟูประทับที่นี่จนสิ้นรัชกาลหลังจากนั้นเชียงใหม่ได้เปลี่ยนมาเป็นศูนย์กลางของล้านนาแทนเพราะพญาผายูได้ย้ายมาประทับที่นี่ ดังนั้นรูปแบบศิลปะสุโขทัยคงมีอิทธิลพต่อศิลปะล้านนาได้เช่นกัน สำหรับชายสังฆาฏิยาวปลายตัดตรงในศิลปะสุโขทัยพบมาแล้วที่พระพุทธรูปปูนปั้นประดับหน้าบันปรางค์วัดพระพายหลวง สุโขทัยที่ควรมีอายุตั้งแต่ราวพุทธศตวรรษที่ 18 แต่มีข้อน่าสังเกตว่าชายสังฆาฏิของพระพุทธรูปสุโขทัยรุ่นต่อมานอกจากจะยาวจรดพระนาภีแล้วมักจะเล่นปลายตัดตรงที่กล่าวว่าอาจได้รับอิทธิพลจากศิลปะสุโขทัยจึงเป็นประเด็นที่น่าสงสัยอยู่ มีพระพุทธรูปในกลุ่มที่เรียกว่าพระพุทธรูปแบบอู่ทองรุ่นที่สองมีชายสังฆาฏิยาวปลายตัดตรงเช่นกันและเป็นพระพุทธรูปที่มีอายุระหว่างพุทธศตวรรษที่ 18-19 ถ้าหากยอมรับว่าเป็นอิทธิลพจากศิลปะอยุธยาแล้วก็ตรงกับข้อสันนิษฐานที่ว่า ลายดอกกลมสลับประจำยามก้ามปูที่ฐานพระพุทธรูปองค์เดียวกันน่าจะได้รับอิทธิพลจากศิลปะอยุธยาตอนต้น ข้อสันนิษฐานนี้ตรงกับบางท่านที่อธิบายว่าภาพอดีตพุทธที่เขียนในกรุสถูปวัดอุโมงค์เป็นความนิยมที่แพร่หลายในศิลปะภาคกลางของประเทศไทยราวต้นพุทธศตวรรษที่20 อย่างไรก็ตามยังมีข้อคิดเห็นที่แตกต่างว่าเป็นงานจิตรกรรมที่เขียนขึ้นในรัชกาลของพระเมืองแก้วโดยเปรียบเทียบลักษณะทางประติมาณวิทยากับกลุ่มพระพุทธรูปล้านนาราวพุทธศตวรรษที่  21 ความสัมพันธ์ระหว่างเชียงใหม่และอยุธยาปรากฏในหลักฐานเอกสารที่กล่าวถึงแขกเมืองใต้ขึ้นมาในรัชกาลพญามังราย และในระยะต่อมา ยังมีหลักฐานกล่าวถึงพระเจ้ากือนาส่งพระยาอ้ายออนลงมาช่วยการศึกและถูกจับเป็นเชลยอยู่ที่อยุธยา หลังจากนั้นพระยาอ้ายออนได้บวชเป็นพระภิกษุและกลับขึ้นมาเชียงใหม่ได้ในปี พ.ศ.1916 ประกอบกับความในตำนานพระพุทธสิหิงค์ก็กล่าวถึงก่อนที่พญาพรหมจะนำพระพุทธสิหิงค์เข้ามาประดิษฐานที่เชียงใหม่ได้ผ่านสถานที่หลายแห่งรวมทั้งอยุธยาด้วย ความสัมพันธ์ระหว่างล้านนาและภาคกลางประเทศไทยระยะนั้นควรมีความสัมพันธ์ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง ข้อที่น่าสังเกตอีกประการหนึ่งคือพญากือนาขึ้นครองราชย์เมื่อปีพ.ศ.1898 แต่กลับใช้เวลาถึง 14 ปี จึงไปนิมนต์พระสุมนเถระจากสุโขทัยในปี พ.ศ.1912 อาจเป็นไปได้ว่าระยะนั้นเป็นช่วงที่พญากือนาได้นิมนต์พระอุทุมพรมหาสวามีมาเชียงใหม่แต่พระอุทุมพรกลับส่งพระอานนท์มาแทนระยะเวลาดังกล่าวเป็นการฟูมฟักพุทธศาสนาแบบลังกาที่ผ่านทางพม่าในเชียงใหม่นอกจากนี้ยังมีตำนานเรื่องปัญหาเถรจันทร์ซึ่งเป็นตำนานพระเถรจันทน์ได้ตอบโต้และแก้ไขปัญหาต่างๆ จนกระทั่งเป็นพระภิกษุที่ได้รับการยอมรับโดยทั่วไป จากหลักฐานด้านต่างๆ ที่กล่าวมาทำให้สันนิษฐานได้ว่าเจดีย์วัดอุโมงค์อาจจะสร้างขึ้นในต้นรัชกาลของพญากือนา ส่วนอุโมงค์ด้านทิศเหนือนั้นอาจสร้างขึ้นพร้อมกันหรือหลังจากนั้นเล็กน้อย แต่สำหรับส่วนยอดเจดีย์นั้นมีการซ่อมเพิ่มเติมภายหลังเพราะลักษณะของเทวดาที่ประดับรอบก้านฉัตรนั้นอาจเทียบได้กับเทวดาที่ประดับมุมเรือนธาตุของเจดีย์วัดโลกโมฬีที่ควรสร้างพร้อมกับเจดีย์เมื่อพ.ศ. 2071 และโดยเฉพาะปัทมบาทนั้นคงเพิ่มเติมภายหลังเมื่อนิยมสร้างเจดีย์ทรงระฆังแบบพม่ารุ่นหลังแล้ว (จิรศักดิ์     เดชวงศ์ญา : 2541: 17-18)

 ทั้งนี้จะเห็นได้ว่าการแสวงหาทฤษฏีในการอธิบายหลักฐานฐานและข้อจริงเท่าที่สามารถสืบค้นและวิเคราะห์ได้ในปัจจุบัน  เพื่อถกเถียงทางวิชาการและต่อยอดทางความรู้ย่อมมีประโยชน์ และคุณค่าต่อการศึกษาเรื่องราวในอดีตของวัดอุโมงค์ และอดีตของบ้านเมืองได้เป็นอย่างดี

_______________________________________________

บรรรานุกรม
จิรศักดิ์   เดชวงศ์ญา,2541, เจดีย์เมืองเชียงใหม่, เชียงใหม่ : วรรณรักษ์.
สันติ      เล็กสุขุม,2538, หริภุญชัยล้านนา, กรุงเทพฯ : เมืองโบราณ.
เสมอชัย      พูลสุวรรณ,2539, สัญลักษณ์ในงานจิตรกรรมไทยระหว่างพุทธศตวรรษที่ 19-24,กรุงเทพฯ : มหาวิทยาลัยธรรม      ศาสตร์.  

__________________________________________________

ชมภาพเจดีย์วัดอุโมงค์เพิ่มเติมใน “ระเบียงภาพ” ที่เจดีย์วัดอุโมงค์

อ.เฟื้อ หริพิทักษ์ (ภาพ : เฟื้อ หริพิทักษ์ : ชีวิตและงาน)

“…วัดอุโมงค์เชิงดอยสุเทพ เป็นสถานที่สำคัญแห่งหนึ่งที่ อ.เฟื้อ ได้ให้ความสำคัญ…”

ก่อนการเกิดขึ้นของโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์ในปัจจุบันนั้น  จิตรกรรมฝาผนังและศิลปกรรมภายในวัดอุโมงค์เชิงดอยสุเทพ ได้ผ่านการสำรวจได้เคยผ่านการค้นคว้าและสำรวจจากนักวิชาการและศิลปินในช่วงเวลากว่า40 ปี ที่ผ่านมาบ้างแล้วหลายครั้งหลายครา

อ.เฟื้อ   หริพิทักษ์ ศิลปินเอก  และผู้ที่บุกเบิกงานอนุรักษ์และคัดลอกจิตรกรรมฝาผนังคนแรกๆ ของประเทศไทย  เป็นหนึ่งในจำนวนนั้นที่ได้เดินทางมาสำรวจศิลปกรรม  และงานช่างในภาคเหนือตอนบนเมื่อราว 40 ปีที่ผ่านมาในฐานะที่เป็นพื้นที่ที่เป็นแหล่งศิลปกรรมอันมีคุณค่าที่สุดแห่งหนึ่งของประเทศ

จากหลักฐานบันทึกที่สามารถตรวจสอบได้พบว่า  อ.เฟื้อ ได้ออกสำรวจศิลปกรรมต่างๆทั่วทั้งภาคเหนือตอนบนอย่างกว้างขวางนับร้อยแห่ง  พร้อมบันทึกและ สเก็ตซ์ภาพ ที่มีคุณค่าทางวิชาการและศิลปะเป็นจำนวนมาก

ผลงานการสำรวจเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ไม่สามารถประเมินค่าได้ในปัจจุบัน  เพราะผลพวงจากการพัฒนาประเทศในช่วงเวลาที่ผ่านมากว่า 40 ปี จวบจนปัจจุบันได้ทำให้ร่องรอยทางศิลปะอันมีคุณค่าที่เคยปรากฏเป็นจำนวนมากนั้นหลายแห่งปัจจุบันเหลือแต่เพียงบันทึก และภาพลายเส้นที่ อ.เฟื้อ ได้สำรวจไว้เท่านั้น

การสำรวจครั้งสำคัญที่ อ.เฟื้อ   ได้มายังวัดอุโมงค์ เชิงดอยสุเทพนั้นคือการสำรวจ ระหว่างวันที่ 7 ม.ค. - 11 มีนาคม 2509 ได้ปรากฏชื่อวัดอุโมงค์เถรจันทร์เป็นวัดแห่งหนึ่งในจำนวน 7 วัด ที่ อ.เฟื้อได้สำรวจในเขต อ.เมืองเชียงใหม่ในครั้งนั้นด้วย  แต่อย่างไรก็ตามหลักฐานลายลักษณ์อักษรที่บันทึกการสำรวจศิลปกรรมของ อ.เฟื้อ ที่ตีพิมพ์เผยแพร่และสามารถตรวจสอบได้ในขณะนี้ (ตามรายการในเอกสารอ้างอิง)  ก็ไม่ปรากฏการอธิบายขยายความ และแสดงรายละเอียดอื่นใดเพิ่มเติมเลย  รวมทั้งไม่ปรากฏภาพสเก็ตซ์การสำรวจวัดอุโมงค์ในครั้งนั้นแก่สาธารณะด้วย  จนดูประหนึ่งว่าในการสำรวจศิลปกรรมดังกล่าวของ อ.เฟื้อนั้นไม่ได้ให้ความสำคัญกับวัดอุโมงค์เป็นพิเศษเลย

อย่างไรก็ตามจากการค้นคว้าข้อมูลเพิ่มเติมของเจ้าหน้าที่โครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์พบว่า วัดอุโมงค์เชิงดอยสุเทพ เป็นสถานที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งที่ อ.เฟื้อได้ให้ความสำคัญในฐานะที่ อ.เฟื้อ มีความสนใจต่องานจิตรกรรมฝาผนังเป็นพิเศษ  และวัดอุโมงค์แห่งนี้ก็เป็นแหล่งจิตรกรรมฝาผนังเก่าแก่ที่สุดของศิลปะล้านนาที่เหลืออยู่เพียงแห่งเดียวในปัจจุบันด้วย อ.เฟื้อจึงได้ให้ความสนใจต่อวัดอุโมงค์เป็นพิเศษ  โดยเฉพาะอย่างยิ่งจิตรกรรมฝาผนังในห้องกรุเจดีย์ประธานวัดอุโมงค์ ที่เขียนภาพอดีตพระพุทธเจ้า อันมีอายุราว พุทธศตวรรษที่ 19  ซึ่งสภาพเมื่อ ราว 40 ปีที่แล้วนั้นยังอยู่ในสภาพที่ค่อนข้างสมบูรณ์

พระครูสุคันธศีล  เจ้าอาวาสวัดอุโมงค์ในปัจจุบัน ได้อยู่ในเหตุการณ์เมื่อครั้ง อ.เฟื้อ สำรวจวัดอุโมงค์ เมื่อกว่า 40 ปีที่ผ่านมา ได้ยืนยันกับโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์ว่า

“…อ.เฟื้อ ได้เข้ามาสำรวจที่วัดอุโมงค์ และได้เข้าไปในห้องกรุภายในเจดีย์อยู่ในนั้นตั้งครึ่งค่อนวัน ไปคัดลอกงานจิตรกรรมฝาผนังข้างในห้องกรุ  และยังได้ติดต่อขอยืมอุปกรณ์ต่างๆจากทางวัดด้วย…”

กาลเวลาที่ผ่านมากว่า 40 ปี  ทำให้ปัจจุบันจิตรกรรมภายในห้องกรุเจดีย์ วัดอุโมงค์ดังกล่าวลบเลือนจนหมดสิ้น  ส่วนงานคัดลอกจิตรกรรมวัดอุโมงค์ที่ได้กล่าวถึงก็สูญหายไปอย่างไร้ร่องรอยในปัจจุบัน และเป็นผลงานของ อ.เฟื้อ ที่ยังไม่เคยปรากฏต่อสาธารณะเลย รวมทั้งบันทึกการสำรวจของ อ.เฟื้อในส่วนของวัดอุโมงค์ก็สูญหาย  สิ่งเหล่านี้คือปริศนาที่ยังไม่มีคำตอบในปัจจุบัน

หากผู้ใดที่มีข้อมูลเพิ่มเติมในเรื่องดังกล่าวสามารถติดต่อได้โดยตรงที่โครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์  เพื่อเติมความสมบูรณ์ให้แก่องค์ความรู้ของงานจิตรกรรมฝาผนังล้านนาที่ขาดหายไปให้สมบูรณ์ขึ้น

______________________________________________________

อ.เฟื้อ   หริพิทักษ์ (พ.ศ. 2453-2536) คือ ศิษย์รุ่นแรกของ ศาสตราจารย์ศิลป   พีระศรี (พ.ศ. 2335-2505) ผู้ก่อตั้งมหาวิทยาลัยศิลปากร  อ.เฟื้อ  เป็นศิลปินผู้มีความสามารถด้านจิตรกรรมสมัยใหม่ ทั้งยังเป็นผู้บุกเบิกงานด้านการอนุรักษ์และคัดลอกจิตรกรรมฝาผนังคนแรก ๆ ของประเทศไทย ภายหลังกลับจากการศึกษาที่มหาวิทยาลัยวิศวภารติศานตินิเกตันจากอินเดีย ซึ่ง อ.เฟื้อได้ไปศึกษาในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2

อ.เฟื้อ  ได้รับปริญญาดุษฎีบัณฑิตกิติมศักดิ์ สาขาจิตรกรรม มหาวิทยาลัยศิลปากร พ.ศ. 2523  รับรางวัลแมกไซไซ  สาขาบริการชุมชน เมื่อ พ.ศ. 2526 และศิลปินแห่งชาติสาขาทัศนศิลป์ พ.ศ. 2528

ความเกี่ยวข้องของโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์กับ อ.เฟื้อ  หริพิทักษ์ คือ ผู้รับผิดชอบโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์นั้นเป็นผู้ที่ได้เคยศึกษาจิตรกรรมไทยกับ อ.เฟื้อ  ที่วิทยาลัยช่างศิลป โดยเป็นศิษย์รุ่นสุดท้ายที่อายุน้อยที่สุดของ อ.เฟื้อ

จากการที่เคยได้ติดตาม อ.เฟื้อ  หริพิทักษ์ไปชมจิตรกรรมฝาผนัง อาจารย์มักจะสอนศิษย์ให้ดูผลงานเหล่านั้นอย่างเห็นคุณค่าว่า  แม้จะลบเลือนไปมากแล้วแต่หากพินิจพิจารณาอย่างมีปัญญาแล้วผลงานเหล่านั้นก็ยังคงเต็มเปี่ยมไปด้วยฝีมือช่างอันงดงาม

ความประทับใจที่ศิษย์ได้รับจากอาจารย์เช่นนี้เป็นแรงบันดาลใจอันสำคัญที่ทำให้เกิดโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์ขึ้นมาในปัจจุบัน

___________________________________________________________

เอกสารอ้างอิง
เฟื้อ   หริพิทักษ์ และอนันต์   วิริยะพินิจ. การศึกษาภาพจิตรกรรมฝาผนังของไทย, กรุงเทพฯ  : สถาบันไทยคดีศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2531.

พิภพ   บุษราคัมวดี, เฟื้อ  หริพิทักษ์: ชีวิตและงาน. กรุงเทพฯ : คณะมัณฑนศิลป์ มหาวิทยาลัยศิลปากร, 2527.

___________________________________________________________

เตรียมพบกับเรื่องราวพิเศษในวาระครบรอบหนึ่งร้อยปี อ.เฟื้อ  หริพิทักษ์ เพิ่มเติมได้เร็วๆ นี้

“…ปรับปรุง website…”

ช่วงเวลาหลายเดือนที่ผ่านมา server ของ www.umongpainting.com ได้เกิดความเสียหายทำให้ไม่สามารถให้บรการได้ตามปกติ 

ขณะนี้ทางโครงการย้อนรอยอดีตจิตรกรรมวัดอุโมงค์ได้ทำการแก้ไขเรียบร้อยแล้ว  และเริ่มให้บริการได้แล้ว  โดยจะทยอยนำข้อมูล และข่าวสารทั้งในส่วนเดิมที่ยังมีข้อมูลอยู่ และส่วนเนื้อหาใหม่มาเพิ่มเติมตามลำดับต่อไป 

นอกจากนั้น เร็วๆ นี้ ทางโครงการจะได้ปรับปรุงด้านการจัดหน้า website ขึ้นใหม่อีกด้วย ติดตามได้ เร็วๆ นี้

จิตรกรรมฝาผนังวัดอุโมงค์ ในภาพคือจิตรกรรมในอุโมงค์ที่ 2 ส่วนขยายของล้อมกรอบสีแดง คือภาพในรูปถัดไป (ภาพ : ภัทรุตม์ สายะเสวี)

คอมพิวเตอร์ คือ องค์ประกอบหนึ่งในการทำงานคัดลอกจิตรกรรมฝาผนังวัดอุโมงค์

1. ถ่ายภาพจิตรกรรมที่ชำรุด และนำมา scan เก็บไว้ในคอมพิวเตอร์

2. ใช้ คอมพิวเตอร์ปรับแต่งแก้ไขความชำรุดของภาพตามหลักฐานที่ปรากฏ

3. ใช้คอมพิวเตอร์ลบรอยคราบความสกปรกที่จับผิวจิตรกรรมโบราณออก โดยรักษาลวดลายดั้งเดิมของจิตรกรรมไว้ ทำให้เราเห็นภาพจิตรกรรมในสภาพที่ชัดเจนขึ้น

ส่วนหนึ่งของจิตรกรรมฝาผนังวัดอุโมงค์ อยู่ในสภาพชำรุด (ถ่ายภาพ : อาทิตย์ อิศรางกูร ณ อยุธยา)

จิตรกรรมวัดอุโมงค์หลังการแก้ไขความชำรุดด้วยคอมพิวเตอร์

ภาพคัดลอกลายเส้นจิตรกรรม

ภาพที่ได้จากคอมพิวเตอร์ดังกล่าว สามารถนำมาเป็นข้อมูลสำคัญในการศึกษาทางโบราณคดีและประวัติศาสตร์ศิลปะ ทำให้เราเห็นได้ชัดเจนว่าลายดังกล่าวของจิตรกรรมวัดอุโมงค์นี้สามารถเทียบเคียงได้กับลวดลายในศิลปะจีนจากเครื่องถ้วยจีนสมัยราชวงศ์หยวน-ต้นราชวงศ์หมิง (ประมาณ 500-700 ปี)

ผลจากการใช้คอมพิวเตอร์ในการปฏิบัติงานคัดลอกและสร้างภาพจิตรกรรมฝาผนังนี้เอง ทำให้เราได้ทราบถึงความยิ่งใหญ่ของศิลปะและอาณาจักรล้านนาในยุครุ่งเรืองในสมัยราชวงศ์มังราย โดยแสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์ที่มีกับอาณาจักรเพื่อนบ้านในยุคที่เมืองเชียงใหม่เป็นศูนย์กลางของอาณาจักรล้านนาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งในภาคพื้นเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เมื่อราว 500 ปีก่อน

ด้วยอายุจิตรกรรมกว่า 500 ปี นับว่าเป็นจิตรกรรมฝาผนังที่เก่าแก่ที่สุดในศิลปะล้านนาเพียงแห่งเดียวเท่าที่ยังเหลือหลักฐานอยู่ในปัจจุบัน การใช้คอมพิวเตอร์เข้าช่วยในการปฏิบัติงานดังกล่าวจึงช่วยให้เราสามารถไขปริศนาของจิตรกรรมที่วัดอุโมงค์ที่ยังไม่มีใครเคยทราบมาก่อนได้อย่างมีประสิทธิภาพยิ่งขึ้นด้วย

การปฏิบัติงานดังกล่าวนอกเหนือจากการใช้เทคโนโลยีด้าน computer graphic และศิลปะเข้าร่วมในการอนุรักษ์จิตรกรรมฝาผนังแล้ว ยังจำเป็นต้องอาศัยความรู้ทางวิชาการด้านประวัติศาสตร์ศิลปะที่เชี่ยวชาญในการปฏิบัติงานด้วย

นอกจากนั้นรูปภาพจิตรกรรมที่จัดเก็บด้วยระบบ digital จากการปฏิบัติงานด้วยคอมพิวเตอร์นั้น มีข้อดีอย่างยิ่งคือจะไม่มีการเสื่อมสภาพไปตามกาลเวลาเหมือนการเก็บข้อมูลด้วยฟิล์มสไลด์หรือภาพถ่าย ฉะนั้นจึงถือได้ว่าเป็นการเก็บข้อมูลและปฏิบัติงานอนุรักษ์จิตรกรรมฝาผนังด้วยวิธีการที่ก้าวหน้าและสามารถรักษาข้อมูลได้อย่างยาวนาน และดีที่สุดเท่าที่มีอยู่ในปัจจุบัน โดยเราไม่จำเป็นต้องไปสัมผัสกับผลงานจิตรกรรมจริงซึ่งอยู่ในสภาพที่บอบบางและกำลังรอการอนุรักษ์ตามกระบวนการทางเคมีจากผู้เชี่ยวชาญแต่อย่างใด

ในขั้นต่อไปของการปฏิบัติงานทางโครงการฯจะได้นำเครื่องคอมพิวเตอร์เข้าไปปฏิบัติงานปรับแต่งและสร้างภาพจิตรกรรมภายในอุโมงค์เพื่อผลการปฏิบัติงานที่มีความแม่นยำในการสร้างภาพที่สุด และจะขยายพื้นที่ในการสร้างภาพจิตรกรรมด้วยคอมพิวเตอร์ให้เป็นภาพมุมกว้าง และดำเนินการในภาพส่วนอื่นๆที่ยังไม่ได้ดำเนินการต่อไปด้วย